Ik ken er een hoop in mijn eigen leven, maar ik heb ook mijn geheugen en het net afgespeurd naar prominenten die je als creatief pragmatist kunt bestempelen.
Dit zijn dertien van die prominenten. Geen volledig dossier, geen heiligenlevens. Gewoon: mensen die het ons hebben voorgedaan. Ik weet het, de korte teksten doen in geen enkel geval recht aan hun rijke levens en nalatenschap. Hierna lekker verder lezen over wie jou raakt dus!

Ze begon te schilderen.

Niet ondanks het bed, niet ondanks de pijn, maar letterlijk vanuit die plek — met dat spiegeltje, met die beperkingen als werkmateriaal. Haar kunst gaat over het lichaam, over pijn, over identiteit, over wat het betekent om in een wereld te leven die niet voor jouw lichaam is gebouwd. Ze wachtte niet tot ze beter was. Ze werkte met wat ze had, en wat ze had bleek genoeg voor werk dat de wereld nog steeds niet loslaat.

Ze paste haar omgeving aan haar behoeften aan — ze bouwde letterlijk een knuffelmachine voor zichzelf toen ze merkte dat diepe druk haar hielp kalmeren — en ze paste haar kennis toe op een industrie die er niet op zat te wachten maar er beter van werd. Geen excuses voor haar anders-zijn, geen wachten tot ze ‘normaler’ zou zijn. Gewoon: dit is hoe ik denk, en hier is wat ik daarmee kan doen.

Viktor Frankl was psychiater en overlevende van meerdere concentratiekampen, waaronder Auschwitz. In die kampen ontdekte hij iets wat hij de rest van zijn leven heeft doorgegeven: dat je niet altijd kunt kiezen wat er met je gebeurt, maar dat je altijd kunt kiezen hoe je je ertoe verhoudt. Die ene vrijheid — de vrijheid van houding — kon niemand hem afnemen.

Dat is geen positief denken. Het is iets dat veel moeilijker is, en eerlijker: de erkenning dat de omstandigheden zijn zoals ze zijn, en dat je van daaruit toch nog iets te kiezen hebt. Frankl schreef Man’s Search for Meaning in negen dagen, nadat hij de oorlog had overleefd. Hij had het al die tijd in zijn hoofd gedragen. Hij werkte met wat er was, zelfs toen er bijna niets was.

Nelson Mandela zat zevenentwintig jaar gevangen op Robben Island. Zevenentwintig jaar. En hij kwam eruit zonder de bitterheid die niemand hem zou kwalijk hebben genomen, maar mét een politieke strategie die zo pragmatisch was dat zijn eigen aanhangers er soms van schrokken. Hij wist dat verzoening geen sentiment was maar een instrument — het enige instrument dat een bloedige burgeroorlog kon voorkomen. Hij werkte met wat er was: een land vol trauma, wantrouwen en ongelijkheid, en de bereidheid van genoeg mensen om te geloven dat het anders kon. Dat was zijn materiaal. Daar bouwde hij mee.

Oprah Winfrey groeide op in armoede, in een omgeving die haar op vrijwel elk vlak tegenwerkte. Ze had geen netwerk, geen geld, geen rolmodellen die eruitzagen zoals zij. Wat ze had, was een stem — letterlijk en figuurlijk — en de bereidheid om die in te zetten voor wat ze geloofde.

Ze bouwde geen carrière ondanks haar achtergrond. Ze bouwde een carrière die alleen mogelijk was door wie ze is, inclusief alles wat haar gevormd heeft. En ze bleef onderweg investeren in precies datgene wat ze zelf had gemist: boeken, verhalen, gesprekken die mensen helpen zichzelf te begrijpen. Dat is pragmatisme met een hart.

Ada Lovelace leefde in de negentiende eeuw, in een tijd waarin vrouwen niet werden geacht wiskundig te denken, laat staan te publiceren. Ze deed het toch. Ze vertaalde een artikel over Charles Babbage’s Analytical Engine — een soort proto-computer die nooit gebouwd werd — en voegde daar haar eigen aantekeningen aan toe die drie keer zo lang waren als het origineel.

In die aantekeningen beschreef ze iets wat nog niemand had beschreven: de mogelijkheid dat zo’n machine niet alleen cijfers kon berekenen, maar ook muziek kon componeren. Ze dacht verder dan het apparaat dat voor haar lag. Ze dacht verder dan de wereld die ze kende. Dat is cognitieve beweeglijkheid in haar meest pure vorm: bedenken wat er nog niet is, vanuit wat er al wel is.

Richard Feynman was één van de grootste natuurkundigen van de twintigste eeuw én de persoon die het beste kon uitleggen waarom je een theekopje eigenlijk nooit begrijpt totdat je precies weet wat er op moleculair niveau gebeurt als het ronddraait op een vinger. Hij weigerde scheidingen te maken tussen serieus en speels, tussen vakgebieden, tussen wat een wetenschapper hoorde te doen en wat hem gewoon interesseerde.

Hij leerde Portugees om Braziliaanse drummuziek te spelen. Hij kraakte kluizen in Los Alamos als hobby. Hij tekende, gaf les op manieren die niemand vergat, en hij stierf terwijl hij een artikel schreef over computerarchitectuur. Zijn leven was één groot argument voor het idee dat nieuwsgierigheid geen luxe is, maar een methode.

Buckminster Fuller — architect, uitvinder, denker — was op zijn tweeëndertigste zover ten onder gegaan dat hij serieus overwoog zichzelf van het leven te beroven, zodat zijn gezin zijn levensverzekering kon innen. In plaats daarvan besloot hij iets anders: hij zou de rest van zijn leven leven als een experiment. Hij zou uitzoeken wat één mens kon bijdragen aan de wereld als hij volledig trouw bleef aan wat hij zelf begreep.

Marie Curie was de eerste vrouw die een Nobelprijs won, en vervolgens de eerste persoon die er twee won. Ze werkte in omstandigheden die ronduit gevaarlijk waren — letterlijk radioactief, lang voordat iemand dat begreep — in een wereld die haar als vrouw systematisch buitensloot van de academische erkenning die haar mannelijke collega’s vanzelfsprekend kregen.

Ze vroeg niet om toestemming. Ze sloeg geen lawaai. Ze werkte. Met wat ze had, in de omstandigheden die er waren, met de kennis die beschikbaar was. En ze bleef vragen stellen die niemand had gesteld, niet omdat ze zeker wist dat ze het antwoord zou vinden, maar omdat de vragen het waard waren om te stellen.

Ik zou mezelf tekortdoen als ik hem niet zou noemen — de filosoof die aan de basis staat van creatief pragmatisme zoals ik het begrijp. John Dewey geloofde niet in absolute waarheden. Hij geloofde in ervaring, in leren door te doen, in de gedachte dat denken niet iets is wat je doet terwijl je stilstaat maar iets wat je doet terwijl je beweegt.

Hij schreef over onderwijs, over democratie, over de relatie tussen theorie en praktijk, en steeds opnieuw over hetzelfde kernidee: de werkelijkheid is niet iets wat je ondergaat, maar iets waar je actief aan deelneemt. Niet wachten tot het duidelijk is. Niet wachten tot het zeker is. Werken met wat er is, en van daaruit bijstellen.